Góc khuất trong các vụ án và ép cung
Có những người bị gài bẫy trong các vụ án ma túy. Ví dụ có người chỉ cho vay tiền, hoàn toàn không biết người vay dùng tiền đó để buôn ma túy, nhưng khi bị bắt thì người vay khai rằng đã vay tiền để làm ăn. Điều tra viên ghi lại, bắt ký vào, rồi cuối cùng người cho vay bị quy thành tiếp tay cho buôn bán ma túy và bị tuyên án chung thân. Hiện chị Trịnh Kim H. vẫn còn ở trại giam số 5 với mức án đó.
Còn rất nhiều vụ khác. Nhiều phạm nhân kể rằng nếu không nhận tội thì bị đánh. Có người bị siết cả một cánh tay. Có người chỉ vì vô tình đi cùng với người yêu buôn ma túy mà cũng bị kéo lê trên mặt đường ở Hà Nội, bị đánh đập, bị bắt nhận là có liên quan, rồi phải chịu bảy năm tù. Như trường hợp cô H., cô ấy không hề buôn bán ma túy nhưng vẫn bị như vậy. Những vụ như thế rất nhiều. Họ đánh theo chỉ tiêu.
Chuyển trại đột ngột và sự thật về lao động khổ sai
Tôi ở trại Ninh Khánh được mười sáu tháng, từ ngày 31 tháng 10 năm 2020 đến tháng 6 thì bị chuyển trại rất đột ngột. Họ không nói lý do, nhưng tôi tự hiểu. Một buổi sáng sớm, chưa đến năm giờ, loa gọi toàn bộ phạm nhân ra sân tập hợp. Khi tôi ra đến nơi thì thấy gần như toàn bộ cán bộ của cả trại giam đều có mặt, rất đông, lên đến hàng mấy trăm chiến sĩ công an, bao vây kín khu vực. Hai người đến xốc nách tôi, đọc quyết định chuyển trại, nhưng cũng không nói rõ là chuyển đi đâu. Sau đó họ đưa tôi vào khám người, lột hết quần áo, khám cả bộ phận kín, rồi mặc lại và áp giải lên xe. Mãi đến lúc tới nơi tôi mới biết mình bị chuyển vào trại số 5.
Tôi hiểu rằng ở trại Ninh Khánh, tôi đã nhìn thấy và phản ánh quá nhiều bất cập: chuyện ăn chặn tiền của phạm nhân, chuyện phải nộp tiền mới được đi chữa bệnh, chuyện cắt xén các chế độ. Căng nhất là thời điểm Cục C10 về kiểm tra tình hình lao động của phạm nhân. Trại giam bắt phạm nhân làm vượt xa định mức. Ví dụ một phạm nhân học nghề lẽ ra chỉ phải làm 30 sản phẩm, nhưng ở Ninh Khánh họ bắt làm tới 120 sản phẩm, tức gấp ba, gấp bốn lần. Tôi đã trực tiếp phản ánh việc đó với Cục C10. Có lẽ vì vậy mà họ không muốn tôi tiếp tục ở lại trại đó.
Quyền lực tuyệt đối và sự kiểm soát hình thức
Trong trại giam, gần như mọi quyết định đều nằm trong tay trưởng ban giám thị. Từ đó phân xuống các phó ban giám thị ở từng phân trại. Họ là những người nắm toàn bộ quyền quyết định liên quan đến phạm nhân. Tôi vẫn thường nói trên YouTube của mình rằng một trưởng ban giám thị gần như là một "ông vua con" trong lãnh địa riêng của mình. Không hề có một cơ chế giám sát độc lập thực sự từ bên ngoài.
Có các đoàn kiểm tra, đoàn viện kiểm sát, đoàn của Cục C10 đến giám sát, nhưng phần lớn chỉ là hình thức. Mỗi lần có đoàn vào thì trại lại diễn trò. Ví dụ như trại giam số 5 không hề đảm bảo cho phạm nhân quyền được thể dục thể thao, nhưng khi có đoàn về thì họ tổ chức cho phạm nhân cầm vợt, đánh bóng chuyền, đánh cầu lông, đá bóng để che mắt. Còn thực tế thì hoàn toàn không có.
Những ý kiến khiếu nại, phản ánh hay đề nghị hỗ trợ của tôi đều phải đi qua rất nhiều tầng kiểm soát. Đầu tiên là đội trưởng trinh sát của phân trại, sau đó lên phó ban giám thị, rồi mới tới trưởng ban giám thị. Nhưng việc đơn có được chuyển đi hay không, có được giải quyết hay không, hoàn toàn phụ thuộc vào phía họ. Mình cũng không được trực tiếp đi nộp đơn. Tất cả chỉ là hình thức.
Cần một cơ chế giám sát độc lập
Theo tôi, muốn cải thiện điều kiện giam giữ ở Việt Nam thì bắt buộc phải có một cơ chế giám sát độc lập. Hiện tại, ngay cả một người có chức cao ở Cục C10 muốn vào kiểm tra trại giam cũng phải thông qua trưởng ban giám thị. Mà một khi phải thông qua như vậy thì trại đã biết trước lịch, đã chuẩn bị hết, đã sắp xếp mọi thứ theo ý họ. Bản thân tôi, cứ đến ngày có đoàn kiểm tra là họ cất tôi đi, đưa tôi lên một phòng riêng ngồi uống nước, không cho tôi tiếp xúc với đoàn. Nếu không có một cơ quan độc lập, được quyền vào trại giam bất ngờ và tiếp xúc trực tiếp với phạm nhân, thì gần như không thể thay đổi gì. Nó giống như một lãnh địa riêng của một ông vua, bà chúa, gần như bất khả xâm phạm.
Khó khăn chồng chất sau ngày mãn hạn tù
Khi mãn hạn tù trở về, ngay ngày đầu tiên họ cũng không đưa tôi ra cổng trại để gia đình đón. Họ chở tôi ra cách đó mấy chục cây số, bỏ lại bên đường trong một ngày mưa rét, để gia đình phải đi tìm mới đón được tôi về. Sau đó tôi lên thi hành án huyện Sóc Sơn để xin lại giấy tờ theo quy định, nhưng họ gây khó dễ và không trả lại cho tôi bất cứ thứ gì. Đến tận bây giờ tôi vẫn chưa nhận lại được.
Các chế độ bảo hiểm trong suốt mười sáu năm tôi đi dạy cũng bị gây khó. Tiền trợ cấp thất nghiệp gần bốn mươi triệu thì họ bảo là tôi nộp đơn quá hạn nên không giải quyết. Những giấy tờ làm ăn, giấy tờ gốc liên quan đến các khoản vay nợ mà phía thi hành án huyện Sóc Sơn đã giữ cũng không trả lại. Tôi mất toàn bộ giấy tờ gốc, không thể thu hồi vốn liếng của mình trước khi đi tù.
Sau khi ra tù, tôi còn thường xuyên bị an ninh theo dõi, kiểm soát từng bước đi, từng nơi ăn chốn ở. Tôi đã bị bắt lại hai lần trước khi phải chạy trốn.
Về phía chính quyền địa phương, theo quy định mới thì những người mãn hạn tù được phép vay vốn để làm ăn, phát triển kinh tế. Năm 2023, tại xã tôi có sáu người cùng thời điểm mãn hạn tù, thì năm người được nhà nước cho vay vốn. Chỉ riêng tôi, dù có đầy đủ hộ khẩu, có bố mẹ bảo lãnh, có uy tín với làng xóm, thì vẫn không được duyệt.
Còn phía bạn bè, người thân thì đều hiểu rằng những việc tôi làm là chính nghĩa, nên họ hỗ trợ tôi rất nhiều. Nhờ vậy tôi vẫn tiếp tục làm ăn và ổn định dần cuộc sống.
Ảnh hưởng nghiêm trọng về sức khỏe và tinh thần
Ba mươi chín tháng tù đã ảnh hưởng rất nặng nề đến sức khỏe của tôi. Trời mưa, gió rét vẫn phải tắm bằng nước lạnh, không có mái che. Tất cả những trại giam mà tôi đi qua đều không có mái che cho khu vực tắm rửa. Phụ nữ gần như phải khỏa thân mà tắm giữa trời mưa gió như thế. Điều đó làm sức khỏe suy giảm rất nhanh.
Trong suốt thời gian ở tù, gia đình tha thiết gửi cho tôi thuốc canxi để hỗ trợ xương và răng, nhưng cũng không được nhận. Nước uống ở các khu trại giam phần lớn nằm trong vùng núi đá vôi nên làm tôi hỏng gần như toàn bộ hàm răng: mẻ, rụng, đau hết. Sau khi ra tù tôi phải làm lại gần như cả bộ răng.
Tôi cũng không được điều trị kịp thời bệnh viêm họng mãn tính. Vì thời gian ở tù quá dài, bệnh chuyển nặng. Ra tù, tôi phải mổ do u thanh quản bị viêm rất nặng. Lúc đó tôi không có giấy tờ tùy thân, không mua được bảo hiểm, nên phải điều trị hoàn toàn theo dạng dịch vụ, rất tốn kém đối với một người vừa mới ra tù.
Về tinh thần thì tôi may mắn là người có ý chí khá bền bỉ. Nhưng ngay cả như vậy, tôi vẫn luôn sống trong trạng thái giật mình, không biết khi nào sẽ bị bắt lại, khi nào còn được tự do. Nên cả sức khỏe lẫn tinh thần đều bị ảnh hưởng sâu sắc.
Niềm tin vào chính nghĩa và lời nhắn gửi
Kỷ niệm khiến tôi nhớ nhất là ngày tôi ra tòa từ trại giam Hỏa Lò. Hôm đó có tới hai mươi tám cán bộ quản giáo nữ ở khu giam nữ ra vẫy tay chào tôi và nói: “Tạm biệt chị Nguyệt Như, mong là chị vô tội.” Để có được tình cảm ấy, tôi hiểu rằng chính những người quản giáo trong trại cũng nhận thức rất rõ việc chúng tôi phản đối BOT là chính nghĩa. Họ biết tôi bị bắt là vì sự trả thù của một doanh nghiệp lớn có cấu kết với các quan chức trong bộ máy nhà nước. Họ vẫn ở phía đối lập với tôi về vị trí, vẫn là những người quản lý tôi, nhưng họ cũng có nhận thức về đúng sai. Có người còn lén đưa cho tôi những thông tin từ bên ngoài, báo rằng thêm một trạm BOT nữa đã bị người dân phá bỏ, hay báo chí đang nói gì.
Điều giúp tôi giữ vững tinh thần là trước hết tôi có một niềm tin rằng đất nước này rồi sẽ phải thay đổi. Thứ hai là tôi có những người đồng đội ở bên ngoài, rất gắn bó với tôi trong quá trình đấu tranh chống BOT, và họ luôn sẵn sàng lên tiếng nếu có bất kỳ thông tin bất lợi nào về tôi từ bên trong trại giam. Thứ ba là tôi xác định rất rõ lập trường của mình: mình làm điều chính nghĩa thì không thể lùi bước. Tôi không bao giờ đánh đổi bằng cách nhận tội chỉ để được giảm vài tháng tù. Chính hoàn cảnh đã bộc lộ ra ý chí của tôi.
Nếu được nhắn gửi một điều gì đó tới những người quản giáo, giám thị, những người đang quản lý trại giam, thì tôi chỉ muốn nói rằng trong suốt quá trình đi tù, tôi cũng ghi nhận có những cá nhân quản giáo rất có tình người. Có những cô quản giáo ở Hỏa Lò thường xuyên cho tôi biết tin bên ngoài, và nói rằng việc đấu tranh của tôi là đáng ngưỡng mộ. Nhưng họ ở trong một guồng máy mà nếu không tiếp tục làm việc thì chính họ cũng sẽ bị đào thải. Vì vậy, nếu phải thay đổi thì phải thay đổi toàn diện cả hệ thống, chứ không chỉ dừng lại ở một trại giam nào.
Đó là một hệ thống quá thối nát, che chắn cho nhau. Tôi chỉ muốn nhắn gửi đến các cán bộ quản giáo rằng những con người bước vào trại giam, dù có phạm tội hay không, thì họ cũng vẫn mong được hoàn lương, được đối xử như con người. Các trại giam nên tăng cường cho phạm nhân học pháp luật để họ hiểu biết hơn, chứ không phải chỉ ép họ lao động để khai thác sức lao động và thân xác của họ, để rồi khi ra tù họ vẫn tiếp tục mù mờ về pháp luật và dễ tiếp tục rơi vào sai phạm.