Chế độ ăn uống và dinh dưỡng trong tù

Thời tôi ở đó, một tháng chỉ được ăn thịt ba lần, vào ngày mười, ngày hai mươi và ngày ba mươi hàng tháng. Tức là mười ngày một lần, nhưng nói chính xác cũng không hẳn, vì một tháng đâu phải lúc nào cũng chia đều như vậy. Dù sao thì cứ ngày 10, 20, 30 là được ăn thịt. Nhưng chỉ một bữa thôi, không phải cả hai bữa trong ngày. Hai bữa vẫn là cơm, nhưng thịt chỉ có một bữa vào những ngày đó.

Cái thịt đó là thịt thầu, thịt mỡ, họ kho lên đến mức nó ươn ươn. Còn đậu thì là đậu phụ, ở miền Nam gọi là đậu hũ. Một tuần chắc được khoảng một lần, có thể là thứ ba hay thứ sáu gì đó, bây giờ cũng gần hai chục năm rồi nên tôi không nhớ chính xác. Mỗi người được một miếng đậu nhỏ, cỡ bằng hai ba đốt ngón tay thôi.

Còn hàng ngày thì ăn cơm với muối lạc vừng, tức là đậu phộng rang giã với muối. Nhưng thực ra chủ yếu là muối, chỉ có lác đác vài hạt lạc nát thôi. Thức ăn chính là như vậy.

Ở căng-tin thì họ bán ruốc thịt, tức là chà bông, rồi thịt kho, vài quả cam, chanh, đường, trứng luộc và mắm tép. Hoàn toàn không có chất tanh, không có cá. Thứ tươi duy nhất là cam và chanh. Chỉ có thịt, mắm tép và đậu phụ thôi. Họ không phát cá, cũng không bán cá, không bán rau cho tù nhân.

Sau này tôi có hỏi một số người thì họ nói những trại khác có rau, có cá. Nhưng ở đây thì quanh năm chỉ có rau muống, và tuyệt nhiên không bao giờ có một con cá nào hết. Hoàn toàn không.

Điều kiện ăn uống, sinh hoạt là như vậy. Mà thịt họ phát thì cũng không ăn nổi. Cho nên gia đình phải tiếp tế. Nhưng có những người dù có tiếp tế thì cũng phải mua ở căng-tin. Mua ở căng-tin thì vừa đắt, vừa rất ít lựa chọn, chỉ quanh quẩn những thứ tôi vừa kể.

Anh cứ thử tưởng tượng, nếu trong suốt một tuần hay một tháng mà phải ăn đi ăn lại từng ấy thứ thì mình sẽ rất ngán. Nhưng ở trong tù, vấn đề không còn là khẩu vị nữa, mà là dinh dưỡng. Mà về chất lượng dinh dưỡng thì hầu như không có.

Cho nên trong tù xảy ra chuyện phụ nữ bị lo lắng, sợ hãi, thiếu chất, nên nhiều người còn rất trẻ, hai mươi mấy ba mươi tuổi, đang khỏe mạnh mà bị mất kinh nguyệt là chuyện rất bình thường. Đây là điều tôi thấy rất ít người quan tâm, nhưng theo tôi là một yếu tố cần được chú ý nhiều hơn, thậm chí cần hỏi thêm các bác sĩ chuyên môn để lý giải vì sao phụ nữ khi bị giam tù lại gặp hiện tượng như vậy.

Điều kiện vệ sinh và nước sinh hoạt

Về nước sinh hoạt thì ở Trần Phú, nước tương đối ổn. Đó là nước máy, khá sạch, không phải kiểu nước ao tù gì. Trại Trần Phú nằm ngay trong trung tâm thành phố.

Tuy nhiên, họ quy định rất chặt. Ví dụ tắm thì được một xô. Gội đầu được một xô. Giặt đồ được một xô. Gội đầu thì một tuần mới được gội một lần. Tắm thì một tuần được hai lần. Còn những ngày khác chỉ được rửa ráy. Rửa ráy một xô, tắm một xô, gội đầu một xô, giặt một xô. Một tuần chỉ được phép giặt một đến hai lần thôi.

Dù nước có sạch thì họ cũng hạn chế như vậy, nên rất khổ. Đánh răng rửa mặt thì được một ca nước, chắc khoảng một lít gì đó.

Còn nước uống hàng ngày thì do một thành phần gọi là “tù tự giác” phụ trách. Người này được phân công bê đồ ăn, đưa cơm, phát nước cho các buồng giam dưới sự giám sát của cai tù. Cai tù dẫn người đó đi từng buồng. Mỗi sáng họ cung cấp một thùng nước ấm để uống. Tôi không biết họ có đun sôi thật không, nhưng có lần tôi thấy nước vẫn còn âm ấm, nên có thể là họ có đun. Họ đổ nước vào một thùng lớn có sẵn vòi, rồi tù nhân lấy từ đó ra uống. Về nước uống thì tương đối sạch sẽ.

Hạn chế thông tin và thực hành tôn giáo

Trong suốt thời gian tạm giam, tôi không được đọc sách, không được viết thư, không được tiếp cận thông tin bên ngoài qua báo đài hay thư từ.

Buổi tối thì họ có cho xem tivi, chủ yếu là chương trình thời sự của VTV1. Mà anh biết rồi, truyền thông của đảng thì hoàn toàn bị kiểm soát, họ cho xem cái gì thì mình xem cái đó, không có quyền lựa chọn. Họ bật khoảng từ bảy, tám giờ tối đến chín, mười giờ thì tắt.

Báo thì hoàn toàn không có. Tôi cũng không được biết thông tin gì từ gia đình. Gia đình cũng không biết gì về tôi. Mọi thông tin đều bị khép kín hoàn toàn.

Trong suốt mười mấy tháng tạm giam, tôi không được gặp gia đình. Nhưng gia đình được gửi quà vào khoảng một tuần một lần. Đó là quy định chung. Gia đình gửi vào thì chỉ có thể gửi, ghi tên rồi để đó, chứ không được gặp hay nhận trực tiếp.

Trong thời gian ở tù, lúc đó tôi chưa theo một tôn giáo nào cụ thể. Nhưng tôi đọc khá nhiều, và tôi từng giữ Kinh Thánh giúp cho một số người tù theo Công giáo.

Họ không được thực hành tôn giáo của mình, không được giữ Kinh Thánh, không được làm bất cứ điều gì để thể hiện đức tin một cách công khai. Tất cả đều là điều cấm kỵ. Cho nên họ phải giấu giếm, rất sợ. Nếu gia đình lén lút gửi được một cuốn Kinh Thánh vào thì họ cũng phải giấu và đọc bí mật. Nói thật, việc đó chỉ có thể xảy ra khi có cai tù nào đó làm ngơ hoặc ăn tiền để cho lọt vào.

Có người đã nhờ tôi giữ cuốn Kinh Thánh đó giúp. Vì tôi không đi lao động, thường ở buồng, và đồ đạc của tôi thì cai tù cũng không dám động vào. Họ biết điều đó nên nhờ tôi cất giữ.

Nói ngắn gọn thì là không, tù nhân không được thực hành nghi thức tôn giáo hay thể hiện đức tin của mình. Đó là điều bị cấm.

Vấn đề y tế và chăm sóc sức khỏe

Về y tế, trong thời gian ở tạm giam, có một lần tôi lên cơn đau rất dữ dội, đến giờ tôi cũng không biết mình bị gì. Tôi chỉ biết là rất đau, nhưng họ không đưa tôi đi cấp cứu.

Khi tôi đau quá rồi thì một lúc sau đỡ hơn một chút, họ vẫn lôi tôi ra buồng cung. Ra đến nơi tôi lại đau tiếp, đau quá nên cuối cùng họ cho về. Nhưng họ không hề cho bác sĩ hay y tá đến thăm khám tôi. Sau này người bị giam cùng buồng kể lại rằng có một cai tù và hai nhân viên y tế xuống hỏi xem tôi bị làm sao, có biểu hiện gì, rồi thôi. Họ không gặp tôi, không thăm khám, không kết luận gì cả.

Đó là thời gian biệt giam. Còn khi lên trại lớn thì có một số lần ốm đau, nhưng mỗi lần như vậy là phải xin xỏ, phải xuống nước. Mà tính tôi thì rất ngang, tôi ghét phải đi xin xỏ người khác. Có những lúc tôi mệt quá, các chị trong buồng mới năn nỉ tôi: thôi cứ nói một câu đi để họ báo y tế chứ cũng không cần coi như xin xỏ gì cả. Ở lâu người ta biết tính mình rồi.

Sau này tôi có cảm giác là cai tù cũng không muốn va chạm với tôi. Nên đôi khi có ốm đau thì họ cũng xuôi xuôi cho nghỉ, cho nằm lại. Nhưng cái chính là tôi thuộc diện “chống đối lao động”, không phải đi làm, nên ốm mệt thì chỉ nằm trong buồng, không ảnh hưởng đến việc gì.

Còn với những người khác thì thật sự rất khốn khổ. Có người tuyệt vọng đến mức tự tử trong trại. Nhiều trường hợp như vậy. Nhưng cay đắng là họ không chết, và khi tự tử không thành thì vẫn bị kỷ luật, vẫn bị mắng chửi vì vi phạm nội quy.

Những điều tôi kể có thể hơi dài dòng, nhưng bản thân chuyện tù đày là như vậy. Mỗi chuyện nó kéo theo nhiều chuyện khác. Không thể chỉ trả lời ngắn gọn có hay không được.

Với riêng tôi, có thể không phải lúc nào cũng quá khắc nghiệt, có lẽ một phần do thái độ và cách tôi tranh đấu, hoặc cũng có thể là do mình may mắn hơn một chút. Nhưng với những người khác mà tôi chứng kiến thì rất khốn khổ.

Về nguyên tắc, việc tù nhân có được chăm sóc y tế hay không đã có quy định trong luật hết. Luật thi hành án, luật dành cho người tạm giam, tạm giữ hay người đang thi hành án đều có quy định rõ rằng họ được quyền khám chữa bệnh, được quyền này quyền kia, không phải mất tiền, rồi cả lao động cũng phải phù hợp sức khỏe.

Nhưng trên thực tế, kể cả tù nhân chính trị, như ta thấy rất nhiều rồi, người nhà phản ánh, người đi tù về phản ánh, thì đâu có được chăm sóc y tế đúng mức. Với tù hình sự thì có tiền để lo lót thì còn được, không thì thôi. Tôi cũng chứng kiến nhiều người chết trong tù rồi. Đó là sự thật khách quan, hiển nhiên, chứ không phải phóng đại.

Còn trong một trường hợp cụ thể, nếu tù nhân muốn đi bệnh viện hay cần chữa bệnh gì, thì ban giám thị là nơi ra quyết định. Theo lý thuyết, ban giám thị là người quyết định mọi thứ. Nhưng trước đó phải có người cấp dưới báo cáo lên, vì họ là người trực tiếp quản lý tù nhân: quản giáo, cán bộ phụ trách buồng, phụ trách nhân lực, giáo dục, v.v. Họ báo cáo lên, rồi giám thị hoặc phó giám thị mới ký quyết định xem người đó có được đi viện, đi khám bác sĩ hay không.

Tra tấn, ép cung và thực trạng trong trại giam

Về việc tra tấn, ép cung hay ngược đãi trong thời gian tạm giam điều tra, nếu hỏi theo nghĩa trực tiếp là có bị đánh đập không, thì câu trả lời của tôi là không.

Nhưng tôi muốn lưu ý rằng tra tấn và ép cung không có nghĩa lúc nào cũng phải là đánh đập. Tôi không bị đánh đập, nhưng tôi từng bị đe dọa, bị gây sức ép tinh thần rất nhiều. Theo tôi, đó cũng là một dạng tra tấn, một dạng đàn áp tinh vi trong tù.

Còn những trường hợp khác thì có chứ, tôi biết nhiều. Đặc biệt là tù nhân hình sự thì họ bị nhiều hơn.

Những người ở cùng buồng với tôi thường kể rằng khi mới bị bắt vào thì bị đánh vào mặt, bị cai tù hoặc điều tra viên tát, đánh. Nhưng cái điều tôi muốn nói nhất là họ bị bắt ký khống. Đây là một hình thức ép cung rất phổ biến: không cần khai gì cả, cứ ký vào giấy trước, rồi sau đó người ta muốn điền gì vào thì điền.

Bản thân tôi cũng từng khuyên một người bị bắt ở trong đó là tuyệt đối không ký bất cứ điều gì mà mình không biết rõ, đặc biệt là không ký vào giấy trắng.

Điều tôi thấy phổ biến nhất trong đó chính là chuyện chạy án và ép cung.

Ép cung, mớm cung, thậm chí ngụy tạo hồ sơ nữa — tôi thấy những chuyện này thực ra không hề hiếm. Ngược lại, nó rất phổ biến.

Còn những trường hợp không chạy án, không bị ép cung, hoàn toàn làm theo luật, thì mới là hiếm hoi, không phổ biến.

Những trường hợp vi phạm luật tố tụng, làm sai quy trình, oan uổng các thứ, theo tôi thấy, mới là chuyện rất phổ biến trong cộng đồng tù hình sự ở Việt Nam, đặc biệt là trong thời gian bốn năm tôi ở trong tù và tận mắt chứng kiến.

Còn tra tấn về thể xác thì những câu chuyện đó tôi nghe thấy nhiều hơn ở trên trại. Nếu còn ở tầng dưới thì ít nghe hơn, bởi vì đối với những người tù chính trị như tôi — mà tôi lại là tù nhân chính trị duy nhất — thì ngay từ khi vào cũng như lúc rời đi, những người tù khác đã bị cảnh báo, bị đe dọa là không được chơi, không được tiếp xúc, không được kể chuyện với tôi. Bản thân họ cũng không dám.

Những chuyện như bị ép cung, bị mớm cung, bị đánh, bị tát thì lúc ban đầu tôi còn nghe loáng thoáng. Nhưng về sau hầu như không ai dám kể cho mình nữa, vì họ áp dụng chính sách cô lập đối với tôi. Cho nên tôi cũng không được biết nhiều về các câu chuyện của họ nữa.

Nhưng không phải là tôi hoàn toàn không biết. Có những điều không biết một cách trực tiếp, nhưng qua quan sát thì vẫn biết. Bởi vì không gian chỉ có mấy chục mét vuông thôi. Khi họ đem một tờ giấy vào, hay lúc họ kể cho những người khác nghe, thì mình vẫn nghe thấy, vẫn thấy.

Còn khi lên trên trại 5 Thanh Hóa, dù họ vẫn dùng chính sách cô lập tôi như vậy, nhưng trong hàng ngàn người tù thì cũng có vài người không sợ, vẫn tiếp xúc với mình. Chính từ đó mà tôi nghe được những câu chuyện về việc họ ép cung, tra tấn phụ nữ rất kinh hoàng.

Điều kiện tại các trại giam lớn

Về điều kiện sinh hoạt khi lên trại lớn, tức là trong thời gian thụ án sau khi ra tòa, thì dĩ nhiên là so với trại tạm giam, nó có phần “thoải mái” hơn. Bởi vì khi đã có án rồi, người ta biết mình sẽ ở đó lâu dài, sẽ đi lao động, đi làm, rồi có thăm gặp này kia. Về lý thuyết thì nó phải đỡ hơn.

Nhưng nhà tù Việt Nam, nhất là đối với những trại như 5 Thanh Hóa, thì vẫn rất nghèo nàn và rất khắc nghiệt, đặc biệt trong bối cảnh thể chế như vậy.

Tôi nghĩ rằng trại 6 Nghệ An và trại 5 Thanh Hóa là hai trại có thể nói là tàn bạo nhất trong hệ thống nhà tù Việt Nam những năm gần đây, nhất là trại 6 và trại 5.

Chỉ cần nhìn cách cai tù nói chuyện, cư xử thôi là đã thấy ghê tởm rồi.