Việc họ liên tục chuyển trại là vì họ cho rằng tôi chống đối ở mọi nơi. Tôi đi đến đâu cũng nói rằng tôi vô tội, tôi không có tội gì cả. Mà thật ra tôi có tội gì đâu để nhận. Chính vì tôi không nhận tội nên họ cứ chuyển trại liên tục.
Không chỉ chuyển trại, mà trong mỗi trại họ còn chuyển buồng liên tục nữa. Họ sợ tôi ở lâu một buồng thì sẽ nói chuyện, kết nối với những người tù khác, rồi tuyên truyền cho họ hiểu thêm về mình, về vụ án, về những điều tôi làm.
Môi trường giam giữ và sự kết nối giữa các tù nhân
Lúc đầu trong bản án lần thứ hai, họ vẫn giam tôi chung với tù hình sự. Về sau, khi chuyển tôi về K2 Xuân Lộc, họ mới cho tôi ở chung trong một khu tù chính trị. Tôi ở khu chính trị tại K2 Xuân Lộc cho đến ngày mãn hạn tù rồi ra về.
Ngoài K2, ở K4 Xuân Lộc tôi cũng gặp một số tù chính trị khác như Huỳnh Anh Trí, Trương Minh Đức và chị Nguyễn Thị Thúy.
Có những người tù chính trị khác, nhưng họ không ở chung buồng với mình. Họ ở buồng khác, khu khác. Tuy vậy, mình vẫn biết họ. Khi đi lấy nước hay đi lại trong trại, đôi lúc vẫn gặp nhau. Chúng tôi trao đổi với nhau bằng những mảnh giấy nhỏ, ghi sẵn lên tay rồi chuyền cho nhau vậy thôi. Hễ khi nào họ phát hiện ra thì họ lại chuyển trại mình.
Sự khắc nghiệt và bạo lực trong trại giam
Nếu nói nơi nào có điều kiện giam giữ khắc nghiệt nhất trong bản án lần thứ hai, thì thật ra mỗi nơi đều có một kiểu khắc nghiệt riêng. Nhưng nếu nói về mức độ bạo lực trực tiếp, thì trại giam Đồng Tháp là một nơi rất nặng nề. Dù tôi ở đó không lâu, nhưng trong khoảng thời gian ngắn đó, tôi và Nguyễn Hoàng Quốc Hùng bị đánh đập, tra tấn rất nhiều. Dù chúng tôi đã có bản án rồi, họ vẫn tiếp tục đánh. Họ đánh đến mức chúng tôi ói ra máu.
Lý do họ đánh là vì họ nói chúng tôi chống đối. Chúng tôi không chấp nhận bản án của mình. Khi họ hỏi, tôi và Nguyễn Hoàng Quốc Hùng đều nói rằng chúng tôi vô tội, không có tội gì hết. Chỉ cần mình nói như vậy là họ đánh.
Người đánh là quản giáo. Không chỉ vậy, họ còn đưa cả tù hình sự vào để đánh mình nữa.
Hậu quả sức khỏe và di chứng tra tấn
Hậu quả đối với sức khỏe và tinh thần sau những trận đòn như vậy là rất nặng. Lần nặng nhất là ở trại giam Phước Hòa, tức trại giam Đồng Tháp ngày trước. Họ đánh tôi đến mức ho ra máu. Không có thuốc men gì cả. Chúng tôi phải nhờ tù hình sự mua tỏi cho. Bản thân tôi khi bị ho ra máu phải ăn tỏi sống liên tục, vì nghĩ rằng tỏi có tính kháng sinh, có thể giúp trị nội thương. Đó là một thời điểm rất khủng hoảng.
Thời điểm khủng hoảng thứ hai, và để lại di chứng kéo dài đến tận hôm nay, là việc bị cùm chân. Việc bị cùm làm cơ bị teo, và dẫn đến ảnh hưởng thần kinh tọa cho đến bây giờ.
Chế độ lao động và sự phân biệt đối xử
Trong bản án thứ hai, họ không cho tôi đi lao động thường xuyên. Nhưng thời gian ở trại giam Đồng Tháp thì họ có bắt tôi đi cùng tù hình sự. Chẳng hạn như đi phát cỏ, đi lấy đá chất vào các bờ tường. Tôi đi chung với một nhóm tù hình sự.
Tuy vậy, đối với tù chính trị, họ không chủ yếu ép lao động quá sức như đối với tù hình sự. Với mình, điều họ tập trung hơn là tra tấn về tinh thần. Công việc thì họ vẫn bắt làm, nhưng không phải kiểu ép chỉ tiêu nặng như với tù hình sự.
Còn với tù hình sự, khi ở chung và quan sát họ, tôi biết họ bị khoán chỉ tiêu rất nặng. Ví dụ như bóc tách hạt điều thì một ngày phải làm đủ số ký nhất định. Có lúc là ba mươi hai ký điều nhỏ, có lúc bốn mươi hai ký điều lớn, và phải làm xong trong một ngày tám tiếng. Nếu không hoàn thành thì bị kiểm điểm, bị hạ hạnh kiểm, không được xét loại khá, tốt hay trung bình, và như vậy sẽ ảnh hưởng đến việc giảm án.
Thông thường, tù hình sự làm tám tiếng mỗi ngày và chỉ được nghỉ ngày chủ nhật. Những ngày khác, bất kể nắng mưa hay thời tiết xấu, họ vẫn phải đi lao động.
Tôi đã chứng kiến nhiều trường hợp tù hình sự bị ngược đãi, bị đánh đập vì không đạt chỉ tiêu. Ở trại giam K4 Xuân Lộc, có người bóc tách hạt điều không đạt, bị đưa vào còng tay treo lên, chân chỉ vừa chạm đất, rồi bị đánh rất dã man. Đánh xong, họ lại đem đi cùm. Trong thời gian tôi ở K4 Xuân Lộc, tôi biết có một người bị cùm đến mức không được ăn uống rồi chết luôn. Đó là Quách Công Ninh.
Họ gọi đó là “chống đối lao động”. Nhưng thực chất là họ ép người tù phải lao động quá sức, phải đạt đúng chỉ tiêu mà trại giao xuống. Nếu không đạt thì bị trừng phạt.
Tiếp cận thông tin và sự giám sát
Khi lên những trại lớn như Xuân Lộc hay trại Phước Hòa, tức trại giam Đồng Tháp cũ, thì có tivi. Nhưng tivi đó do bộ phận giáo dục quản lý, chỉ mở từ sáu giờ chiều đến chín giờ tối. Họ chỉ cho xem đúng một kênh là VTV1. Không có bất kỳ kênh nào khác. Tức là mình chỉ được tiếp xúc với thông tin mà họ cho phép, trong khung giờ họ quy định.
Sự đối xử giữa tù hình sự và tù chính trị cũng khác nhau. Tù hình sự thì phải lao động để đạt chỉ tiêu, và họ mong được giảm án để về. Còn mình thì bị theo dõi hai mươi bốn trên hai mươi bốn. Quản giáo theo dõi, rồi họ còn cài ăng-ten trong buồng để giám sát mình nữa. Mình tiếp xúc với ai, nói gì, ngồi với ai, tất cả đều bị báo cáo.
Trong suốt hai lần đi tù, tôi chưa từng bị giam chung với tù kinh tế hay những người phạm tội tham nhũng. Tôi có biết có những người như vậy, nhưng họ thường ở ngoài khu trại chính. Ví dụ khi tôi ở trại Phước Hòa, tôi biết có một người tên là Thuyết “buôn vua”, liên quan vụ án Năm Cam. Ông ấy không ở trong trại như mình, mà được cấp một khu đất bên ngoài để nuôi heo, nuôi cá. Những người như vậy không ở trong khu giam như chúng tôi.
Việc ai được ở ngoài khuôn viên trại như vậy là do giám thị quyết định.
Sinh hoạt hằng ngày và thủ tục khiếu nại
Một ngày bình thường trong trại diễn ra như sau: năm giờ sáng thức dậy, vệ sinh cá nhân, đánh răng rửa mặt, rồi xếp hàng điểm danh. Những người tù hình sự thì xuất trại đi lao động. Còn tôi phải ở lại trong trại. Đến mười hai giờ trưa thì các đội lao động về, lúc đó mình phải chia cơm cho anh em trong buồng ăn. Ăn xong, khoảng một giờ họ lại xuất trại đi làm tiếp. Đến năm giờ chiều thì họ về tắm rửa. Khoảng sáu giờ thì tất cả bị lùa vào buồng. Sau đó mở VTV1 cho xem đến chín giờ thì tắt, rồi đi ngủ. Cứ như vậy, ngày nào cũng lặp lại.
Nếu muốn khiếu nại, phản ánh hay đề nghị điều gì thì trước tiên phải thông qua quản giáo của đội mình. Dù mình là tù chính trị, họ vẫn ghép vào một đội nào đó như đội ba, đội bốn, đội năm. Quản giáo của đội đó là người chịu trách nhiệm trực tiếp. Mình muốn nói gì thì phải báo qua người đó, rồi họ mới đề xuất lên trên. Trong trại thì có đủ các tầng nấc như giáo dục, an ninh, quản giáo, phó giám thị, giám thị.
Nhưng thực tế thì những ý kiến của mình hầu như không bao giờ được giải quyết. Họ tạo ra rắc rối để mình khó chịu.
Ngày xưa, khi tôi ở cùng những người tù lâu năm như ông Nguyễn Hữu Cầu, còn có một chuyện rất trớ trêu: muốn làm đơn thì trước hết phải xin một cái đơn để được làm đơn. Tức là phải làm “đơn xin được làm đơn”. Chỉ sau khi được chấp thuận cái đó thì mới được viết đơn thật. Còn đơn viết xong có được giải quyết hay không lại là chuyện khác. Một chuyện rất hài hước, nhưng chỉ có trong nhà tù cộng sản mới nghĩ ra được như vậy.
Đời sống vật chất và tinh thần
Cái Tết đầu tiên của tôi trong tù là ở trại giam B5, Công an tỉnh Đồng Nai. Đó là một cái Tết rất nhớ nhà. Mà Tết trong tù thì làm gì có Tết. Chỉ có nếu gia đình những người tù khác gửi bánh kẹo vào thì chia nhau từng cái bánh, cái kẹo. Chứ ở tù thì chẳng bao giờ có cái gọi là mùa xuân cả.
Khi lên những trại lớn như Xuân Lộc, căng-tin có phong phú hơn một chút, nhưng giá cả rất đắt, gấp khoảng ba lần ở ngoài. Trong đó bán gì thì mình chỉ được mua cái đó. Ví dụ đồ tươi như thịt, cá thì phải đăng ký trước. Còn các mặt hàng thường thấy là mì gói, xà bông, dầu gội. Nếu mua thịt cá thì nhà bếp nấu cho mình rồi tính thêm cả tiền nấu.
Chất lượng hàng hóa trong căng-tin thì không được bảo đảm. So với ngoài xã hội thì rất tệ. Đồ có thể hết hạn mà mình cũng không có quyền lên tiếng. Chất lượng không bảo đảm, mà giá thì lại đắt hơn rất nhiều.
Cuộc sống của những người không có gia đình thăm nuôi thì rất khổ. Thứ nhất là họ cô đơn, bơ vơ. Thứ hai là họ đói. Không có người thăm nuôi thì họ thèm đủ thứ, thèm đến một cục kẹo, một miếng đường, một cái bánh. Ở trại lớn, những người có thăm nuôi mà chia cho một hai gói mì thì đó đã là một điều rất quý đối với những người không có ai thăm.
Vi phạm quyền con người trong hệ thống trại giam
Theo tôi, điều kiện giam giữ trong các trại giam ở Việt Nam hoàn toàn không bảo đảm quyền con người. Những quyền cơ bản nhất của con người như nước sạch, ánh sáng, không khí sạch, sự đối xử như một con người – trong tù đều không có.
Nguồn nước thì bẩn, đục ngầu, bơm từ đâu đó vào. Nước uống cũng không có riêng. Mình phải lấy nước đó cho vào chai, để lắng xuống rồi mới uống. Nước tắm cũng không đủ. Buồng giam thì hôi hám, chật chội, nóng nực, thiếu ánh sáng, thiếu quạt gió. Nhiều người bị ghẻ rất nặng.
Một điều rất tệ nữa là họ nhốt chung những người khỏe mạnh với những người mắc bệnh truyền nhiễm như HIV hay lao phổi. Họ không tách riêng. Đó là một thực trạng rất tệ hại trong nhà tù Việt Nam.
Ngoài ra, tù nhân còn bị ép buộc lao động nhưng không được hưởng quyền lợi tương xứng trên sản phẩm mình làm ra. Theo lý thì người tù phải được hưởng một phần nào đó từ thành quả lao động của mình. Nhưng trong thực tế nhà tù Việt Nam, họ bóc lột sức lao động của tù nhân mà người tù không được hưởng lợi ích gì cả.
Trong cả hai bản án, tôi chỉ bị giam ở các trại miền Nam. Tôi chưa từng bị giam ở miền Trung hay miền Bắc. Tôi có nghe nhiều anh em nói rằng điều kiện giam giữ ở miền Trung, miền Bắc còn khắc nghiệt hơn vì thời tiết nặng nề hơn, nhưng bản thân tôi thì không trực tiếp trải qua.
Trong suốt hai bản án, tôi chưa bao giờ được giảm án ngày nào cả. Vì tôi không bao giờ nhận tội. Mà tiêu chuẩn đầu tiên của họ là phải nhận tội. Có tội hay không không cần biết, cứ vào tù là phải nhận. Nếu không nhận thì xếp loại chấp hành kém ngay, và như vậy thì không có chuyện được giảm án.
Kỷ niệm và niềm tin sắt đá
Nếu nói về một kỷ niệm khiến tôi nhớ nhất, thì đó là lần vào ngày 23 Tết, một nhóm cảnh sát cơ động kéo vào trấn áp anh em tù chính trị ở K2 Xuân Lộc. Hôm đó chúng tôi đứng lên phản kháng, và họ đưa tôi đi cùm. Đó là một trong những ký ức tôi nhớ nhất.
Một lần khác là khi họ cho người đánh ông Bùi Văn Trung, người của Phật giáo Hòa Hảo. Tôi lên tiếng bảo vệ ông, thì họ đánh tôi rồi đưa tôi xuống cùm. Đó cũng là một ký ức tôi không quên.
Điều giúp tôi vượt qua những khoảng thời gian đó là đức tin và sự hy vọng. Tôi luôn tin rằng việc mình làm là đúng. Điều quan trọng là đừng bao giờ đánh mất niềm tin của mình, đừng để mình bị suy sụp đến mức từ bỏ quan điểm của mình. Phải giữ vững rằng việc mình làm là hợp lý, là đúng. Sai là do nhà cầm quyền độc tài này áp bức mình, chứ không phải việc mình làm là sai.
Chính đức tin và sự khẳng định đó giúp tôi vượt qua cả hai bản án. Cho đến tận hôm nay, tôi chưa bao giờ nghĩ rằng việc mình làm là sai. Tôi luôn tin rằng nếu tôi sống trong một đất nước tự do, những việc tôi đã làm sẽ được pháp luật bảo vệ. Chỉ vì tôi sinh ra trong một chế độ độc tài nên mới bị bỏ tù.
Nói về hối tiếc thì tôi chưa bao giờ hối tiếc về con đường mình đã đi. Nếu cho tôi chọn lại từ đầu, tôi vẫn chọn con đường đó. Có chăng, tôi chỉ làm một cách khôn khéo hơn. Nhưng còn việc mình làm là đúng hay sai, thì cho đến hôm nay tôi vẫn tin là mình đúng. Dù hiện nay tôi đã tị nạn ở Thái Lan bước sang năm thứ chín, nếu hỏi tôi có tiếp tục chọn con đường ấy không, tôi vẫn khẳng định là có.
Tôi nghĩ việc minh bạch chế độ giam giữ trong các nhà tù Việt Nam, cũng như đưa những câu chuyện của người tù ra trước công luận, là việc rất cần làm. Làm điều đó để những người có thể bị bắt sau này có cơ hội được sống trong điều kiện tốt hơn, và để các tổ chức quốc tế, những tổ chức mà Việt Nam đã ký công ước tham gia, thấy rõ bộ mặt thật của chế độ này mà lên tiếng cho quyền lợi của người tù ở Việt Nam.
Nếu được nói lại một điều với những quản giáo, giám thị, những người từng quản lý tôi trong thời gian bị giam giữ, thì tôi chỉ muốn nói rằng: người tù vẫn là con người. Hãy đối xử với họ như một con người. Đừng xem họ như công cụ để tạo ra sản phẩm và trục lợi trên thân thể của họ. Hãy đối xử tốt với họ một chút, vì biết đâu sau này còn gặp nhau ngoài đời.
Tôi cũng muốn nói lời cảm ơn vì đã có cơ hội nói chuyện ngày hôm nay trong một tâm thế thoải mái.