Chúng tôi ghi nhận và kiểm tra thông tin như thế nào?
Dự án thu thập lời kể của những người từng bị giam tại Việt Nam và đối chiếu với các nguồn thông tin khác. Trang này giải thích cách chúng tôi hiểu về tra tấn, kiểm tra thông tin và bảo vệ người kể.
Chúng tôi hiểu về tra tấn như thế nào?
Con người, nơi giam giữ và trách nhiệm quản lýChúng tôi tìm hiểu tra tấn ở ba phía: những gì xảy ra với người bị giam, điều kiện tại nơi giam giữ, và cách cơ quan có trách nhiệm xử lý những hành vi đó. Đây là cách hiểu dự án dùng để ghi nhận và phân tích lời kể, không phải định nghĩa pháp lý. Khi trang này dùng từ “tra tấn”, điều đó không có nghĩa là toà án hay cơ quan nào đã kết luận như vậy.
Tra tấn là khi một người bị cố ý gây đau đớn, bị đe doạ hoặc bị làm nhục. Người đó cũng có thể bị kiểm soát cả việc ăn, ngủ, đi vệ sinh, hay bị thao túng về thời gian, ánh sáng, âm thanh và không gian quanh mình. Mục đích thường là ép khai, ép nhận tội hoặc tố cáo người khác, để trừng phạt, gây sợ hãi, hoặc buộc người đó thay đổi suy nghĩ theo ý người tra tấn.
Tổn hại có thể ở cả thân thể lẫn tinh thần, và có thể kéo dài cả sau khi người đó được thả. Mỗi người trải qua tra tấn theo một cách riêng. Cùng một cách đối xử có thể để lại những hậu quả và ý nghĩa rất khác nhau với từng người.
Ở mỗi nơi giam giữ, chúng tôi tìm hiểu điều kiện sống, cách cán bộ đối xử với người bị giam, và những hành vi được người kể thuật lại. Khi những yếu tố này cùng gây đau đớn, sợ hãi hoặc làm mất phẩm giá của người bị giam, chúng tôi gọi đó là môi trường tra tấn. Chúng tôi không mặc định nơi giam giữ nào cũng có tra tấn. Mỗi nơi được mô tả dựa trên thông tin thu được về chính nơi đó. Đây là phần trọng tâm của dự án.
Theo cách hiểu của dự án, tra tấn do người làm việc cho nhà nước thực hiện, hoặc xảy ra khi họ biết mà làm ngơ. Vì vậy, chúng tôi tìm hiểu vai trò của từng bên: người trực tiếp ra tay, người ra lệnh hoặc cho phép, và người biết nhưng làm ngơ. Cơ quan quản lý có trách nhiệm ngăn chặn tra tấn và xử lý người vi phạm. Khi người gây ra tra tấn không bị xử lý, nỗi sợ có thể khiến người bị giam và những người khác im lặng, không dám lên tiếng.
Các bước thu thập và kiểm tra thông tin
Ba bước nối tiếp nhauChúng tôi bắt đầu từ lời kể của từng người. Sau đó, chúng tôi đối chiếu thông tin về từng nơi giam giữ. Từ đó, chúng tôi tìm hiểu những vấn đề chung của hệ thống giam giữ. Bước trước cung cấp thông tin cho bước sau.
Lời kể đến từ hai nguồn: phỏng vấn sâu và đóng góp của cộng đồng. Mỗi cuộc phỏng vấn kéo dài khoảng 90 phút, theo một bộ câu hỏi chi tiết về việc bị giam và bị tra tấn. Câu hỏi đi theo từng giai đoạn của một vụ án: bị bắt, bị tạm giam và điều tra, chấp hành án, và cuộc sống sau khi ra tù. Hỏi theo thứ tự thời gian giúp người kể tả rõ hơn nơi họ từng bị giam.
Sau phỏng vấn, nội dung được dùng theo hai cách. Cách thứ nhất là bản lời kể công khai: chúng tôi biên tập thành lời kể ở ngôi thứ nhất và đăng trong mục “Lời kể”. Chúng tôi giữ từ ngữ, ý nghĩa và giọng kể của người kể. Chúng tôi chỉ bỏ những chỗ lặp lại và những chi tiết cần ẩn để bảo vệ người kể.
Cách thứ hai là dùng thông tin trong lời kể để phân tích. Chúng tôi so sánh các chi tiết của một cuộc phỏng vấn với những cuộc phỏng vấn và nguồn tin khác, để hiểu rõ hơn về từng nơi giam giữ và hệ thống nhà tù ở Việt Nam. Mỗi lời kể được phân tích bằng Thang đo Môi trường Tra tấn (TES) do Pau Pérez-Sales phát triển (2017). Công cụ này giúp nhận ra những yếu tố trong điều kiện giam giữ và cách đối xử có thể gây đau đớn, sợ hãi hoặc tổn hại cho người bị giam.
Với đóng góp của cộng đồng, mỗi lời kể có độ dài và mức chi tiết khác nhau. Chúng tôi phân tích chúng theo cùng cách như phỏng vấn. Lời kể đủ chi tiết được đăng như một trường hợp riêng trong mục “Lời kể”. Thông tin trong đó cũng được dùng để đối chiếu với các nguồn khác.
Để hiểu về một nơi giam giữ, chúng tôi so sánh thông tin từ nhiều nguồn: phỏng vấn sâu, đóng góp của cộng đồng, thông tin từ nhà nước, sách báo và ảnh vệ tinh. Chúng tôi xem các nguồn khớp nhau ở đâu và khác nhau ở đâu. Việc này giúp trình bày thông tin công bằng hơn, và cho thấy những điều một nguồn duy nhất khó cho thấy. Lượng thông tin về mỗi nơi không giống nhau. Nơi có đủ thông tin, chúng tôi mô tả những cách đối xử thường gặp và quan hệ giữa người bị giam với quản giáo; nơi có ít thông tin thì phần mô tả còn hạn chế.
Các nơi giam giữ được đánh dấu trên bản đồ ở trang chủ. Bấm vào một điểm trên bản đồ để xem thông tin về nơi đó và mở các lời kể liên quan, nếu có. Phần tổng hợp riêng cho từng nơi đang được chuẩn bị. Thông tin về mỗi nơi sẽ được cập nhật khi có thêm lời kể và nguồn mới.
Ở bước này, chúng tôi kết hợp lời kể, thông tin về các nơi giam giữ, văn bản pháp luật Việt Nam và sách báo. Mục đích là hiểu hệ thống nhà tù và tư pháp hình sự ở Việt Nam vận hành ra sao. Chúng tôi tìm hiểu những vấn đề liên quan đến tra tấn có thể xảy ra ở từng giai đoạn của một vụ án, và vai trò của Nhà nước trong việc tra tấn vẫn chưa chấm dứt. Phần này đang được chuẩn bị và sẽ được đăng thành báo cáo khi hoàn thành.
Kiểm tra thông tin và bảo vệ người kể
Ba nguyên tắcChúng tôi không thể vào các nơi giam giữ hay tận mắt chứng kiến những gì xảy ra bên trong. Vì vậy, một lời kể có thể chưa đủ để xác nhận toàn bộ một sự việc. Chúng tôi tiếp tục tìm thêm lời kể và nguồn khác để so sánh. Nhiều lời kể giống nhau giúp hiểu rõ hơn về một nơi, nhưng không có nghĩa là mọi chi tiết đã được xác minh.
Mỗi người cảm nhận và ghi nhớ theo cách riêng, kể cả khi bị giam cùng một nơi và chịu cùng một cách đối xử. Chúng tôi giữ trải nghiệm và ý nghĩa trong lời kể của từng người, không ép các trải nghiệm khác nhau vào cùng một cách giải thích. Việc biên tập chỉ nhằm giúp lời kể dễ đọc và bảo vệ người kể, không được làm sai ý của họ.
Mỗi người kể được đặt một bí danh ngẫu nhiên thay cho tên thật. Trong phần đăng công khai, chúng tôi bỏ những chi tiết mà khi ghép lại có thể làm lộ người kể hoặc người liên quan. Với người khác được nhắc tới trong lời kể, chúng tôi chỉ cân nhắc dùng tên thật khi việc đó không gây thêm rủi ro cho họ. Việc một người đã qua đời không có nghĩa là có thể công khai tên của họ.
Chúng tôi công khai cách làm để người đọc hiểu thông tin đến từ đâu, được kiểm tra ra sao và cần lưu ý gì khi sử dụng hoặc trích dẫn.